پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای کتب برنامه‌ریزی درسی از منظر زبان‌شناختی و استخراج مؤلفه‌های تفکر نقادانه انجام شده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که متون آموزشی دانشگاهی، به‌ویژه در حوزه برنامه‌ریزی درسی، افزون بر انتقال دانش تخصصی، تا چه اندازه از ظرفیت‌های زبانی و گفتمانی لازم برای پرورش تفکر نقادانه برخوردارند. در این راستا، مطالعه حاضر با بهره‌گیری از رویکرد ترکیبی و با اتکا بر تحلیل محتوای کیفی و کمی، به بررسی ساختارهای زبانی، گزاره‌های مفهومی، الگوهای استدلالی و نشانه‌های دلالت‌گر بر مؤلفه‌های تفکر نقادانه در نمونه‌ای هدفمند از کتب برنامه‌ریزی درسی پرداخته است. جامعه پژوهش شامل کتب دانشگاهی برنامه‌ریزی درسیِ پرکاربرد در دوره‌های تحصیلات تکمیلی و کارشناسی رشته علوم تربیتی بود که از میان آن‌ها چند عنوان کتاب به‌صورت هدفمند انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌ها شامل سیاهه تحلیل محتوا بر اساس مؤلفه‌های تفکر نقادانه، مانند تفسیر، تحلیل، استنباط، ارزیابی، توضیح و خودتنظیمی، و نیز شاخص‌های زبان‌شناختی نظیر وجهیت، انسجام متنی، ساختار استدلال و نوع کنش‌های گفتاری بود. یافته‌ها نشان داد که در اغلب متون مورد بررسی، برخی مؤلفه‌ها مانند توضیح و تفسیر بیشتر بازنمایی شده‌اند، در حالی که مؤلفه‌هایی چون ارزیابی انتقادی، استنباط چندسویه و خودتنظیمی شناختی از بسامد و عمق کمتری برخوردار بوده‌اند. همچنین نتایج بیانگر آن بود که غلبه زبان گزارشی و توصیفی بر زبان تحلیلی و استدلالی، یکی از موانع اصلی در بازنمایی مؤثر تفکر نقادانه در این کتب است. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که بازنگری در تألیف کتب برنامه‌ریزی درسی با تأکید بر الگوهای زبانیِ تقویت‌کننده استدلال، پرسشگری و ارزیابی انتقادی، می‌تواند زمینه ارتقای کیفیت یاددهی–یادگیری و پرورش تفکر نقادانه را در آموزش عالی فراهم آورد.

تحلیل محتوا تفکر نقادانه برنامه ریزی درسی زبان‌شناسی کاربردی کتاب درسی